(Αποσπάσματα από το βιβλίο του ΝΙΚΟΥ ΠΕΤΣΑΛΗ-ΔΙΟΜΗΔΗ «Η άγνωστη ΚΑΛΛΑΣ» Eκδόσεις Καστανιώτη 1988)

Το ΩΔΕΙΟΝ ΑΘΗΝΩΝ ιδρύθηκε το 1871, επί πρωθυπουργίας Αλέξανδρου Κουμουνδούρου. Στα χρόνια εκείνα η κύρια μουσική απόλαυση των Αθηναίων φιλόμουσων περιοριζόταν στις περιστασιακές εμφανίσεις της στρατιωτικής μπάντας και των ελάχιστων περαστικών ξένων σολίστ, κυρίως ιταλικών μελοδραματικών θιάσων.
Μετά την ίδρυσή του το Ωδείον Αθηνών στεγάστηκε, ύστερα από παραχώρηση της κυβέρνησης, στο κτήριο που είχε στεγάσει την Σχολή των Τεχνών (πρόγονο του Εθνικού Μετσοβείου Πολυτεχνείου) στην οδό Πειραιώς 35. Στην αίθουσα συναυλιών του κτηρίου αυτού, διαμορφωμένη από τον Γερμανό αρχιτέκτονα Ernst Ziller έκανε, τον Ιούνιο του 1940, την δεύτερη επί σκηνής εμφάνισή της η μέλλουσα Μαρία Κάλλας.

Το 1939 η Μαίρη, εγκαταλείποντας την Μαρία Τριβέλλα και τα επί δύο χρόνια μαθήματα κοντά της στο Εθνικό Ωδείο, έδωσε κρυφά εξετάσεις στο Ωδείον Αθηνών για να εγγραφεί τυπικά, αλλά και να πάρει την απαραίτητη υποτροφία. Οι εισαγωγικές αυτές εξετάσεις έγιναν με τρείς σειρές υποψηφίων, στις 16 και 25 Σεπτεμβρίου και στις 5 Οκτωβρίου 1939. Την είσοδο της Μαίρης στο Ωδείον Αθηνών υποστήριξε ένθερμα η Elvira de Hidalgo, καθηγήτρια των Σχολών Μονωδίας και Μελοδραματικής του Ωδείου η οποία είχε διορισθεί σ’ αυτό τον Απρίλιο του 1934.

Η πρόσληψη της de Hidalgo στο Ωδείον Αθηνών είχε αποτελέσει έκπληξη, διότι αυτό δεν είχε παράδοση στην διδασκαλία της φωνητικής μουσικής και ιδίως της ιταλικής. Οφειλόταν κυρίως στις προσωπικές προτιμήσεις του Φιλοκτήτη Οικονομίδη, Υποδιευθυντή από το 1925 και διευθυντή του Ωδείου από το 1935- ο οποίος ανήκε στην γερμανική σχολή και αντιμετώπιζε την ιταλική όπερα ως «υποδεέστερο» μουσικό είδος.

Η εγγραφή της Μαίρης στο Ωδείον Αθηνών δεν ήταν ένα απλό θέμα, παρά τα σπάνια φωνητικά προσόντα της και την επιρροή της de Hidalgo, και τούτο γιατί ο Φιλοκτήτης Οικονομίδης, αλλά ίσως και κάποιοι άλλοι, αντιδρούσε επειδή η υποψήφια μαθήτρια προσπαθούσε να αποφύγει τα υποχρεωτικά θεωρητικά μαθήματα. Η de Hidalgo θυμάται : «Θέλησα να παρουσιάσω τη Μαρία στους άλλους καθηγητές και στον Διευθυντή του Ωδείου. Και το έκανα με ενθουσιασμό γιατί τη θαύμαζα. Αλλά οι άλλοι έδειξαν αδιαφορία. Μου είπαν : Αγνοήστε την. Δεν θα καταφέρει τίποτε κι επιπλέον θα σας δημιουργήσει προβλήματα επειδή είναι υπερόπτης. Εγώ επέμεινα ότι δεν συμφωνούσα διόλου και ότι φωνή σαν της Μαρίας δεν θα ξανακούγανε. Δεν κατάφερα να πείσω κανένα αλλά επειδή ήμουν σίγουρη για την κρίση μου έδωσα μια κοφτή λύση στη συζήτηση. Καλά, είπα, ας μη συνεχίσουμε την κουβέντα. Αυτή την μαθήτρια την ξεχωρίζω και την αναλαμβάνω με δικά μου έξοδα. Εσείς δεν χρειάζεται ν’ απασχοληθείτε καθόλου για την πληρωμή των μαθημάτων που θα της κάνω».

Οι εξετάσεις έγιναν στο θέατρο του Ωδείου και η Μαίρη τραγούδησε την εντυπωσιακή «΄Αρια του Ωκεανού» από τον Oberon του Weber. Μετά από σύντομη σύσκεψη, ενώ η Μαίρη «περίμενε σαν υπνωτισμένη», κάποιος από την επιτροπή της ανακοίνωσε ότι γινόταν δεκτή και απαλλασσόταν από τα δίδακτρα. Τελικά, της απονεμήθηκε η Αβερώφειος υποτροφία, την οποία θα εξακολουθούσε να παίρνει και στα τέσσερα χρόνια των σπουδών της στο Ωδείον Αθηνών.
Καθώς στο Ωδείο δεν υπήρχε το ανώτερο ενδιάμεσο στάδιο της Δεξιοτεχνίας, η Μαίρη γράφτηκε στην Ανωτέρα τάξη. Επειδή, όμως, τα υποχρεωτικά μαθήματα των άλλων Ωδείων δεν αναγνωρίζονταν έπρεπε να τα ξανακάνει από την αρχή, κάτι που σίγουρα θα την ενόχλησε πολύ. Ο αριθμός εγγραφής της «Μαριάννας Γ. Καλογεροπούλου» στο μαθητολόγιο του Ωδείου Αθηνών ήταν 1862, ενώ στο βιβλίο Καταμερισμού Μαθητών κατά τάξεις είχε αριθμό ετησίου μαθητολογίου 488 και αύξοντα αριθμό 19, από τους 30 συνολικά μαθητές της de Hidalgo.

O τρόπος διδασκαλίας της de Hidalgo δεν ήταν μια απλή μέθοδος αλλά ένα ολόκληρο σύστημα κανόνων άσκησης της φωνής, μια «σχολή» δηλαδή που αποτελούσε ιδιαίτερο τρόπο ερμηνείας, γνωστό ως “bel-canto”. Το bel-canto είχε ήδη ανθίσει τον 18ο αιώνα και ήταν ένας τρόπος «ποικιλμένου» τραγουδιού βασισμένου αποκλειστικά στην μουσική έκφραση. Η de Hidalgo ήταν ένας από τους τελευταίους φορείς της μεγάλης παράδοσης και των διδαγμάτων αυτής της σχολής.
Πριν αρχίσει το μάθημα η de Hidalgo, όλοι έκαναν αναπνευστικές ασκήσεις στην καθαρή τότε ακόμη ατμόσφαιρα της οδού Πειραιώς. Μετά τις ασκήσεις άρχιζε η όπερα-άριες, ντουέτα, κουαρτέτα- όπου τόσο η καθηγήτρια όσο και η Μαρία ένοιωθαν «στο στοιχείο τους». Ακομπανιάριζε συνήθως ο Γεράσιμος Κουντούρης και ο Ανδρέας Παρίδης, σπουδαίος πιανίστας με πρόσφατο δίπλωμα του Ωδείου Αθηνών.

Η γνώμη της ίδιας της Μαρίας υπήρξε πάντα ανεπιφύλακτα θερμή και εκθειαστική για την de Hidalgo, τόσο για την δασκάλα όσο και για τον άνθρωπο. Για την δασκάλα έλεγε : «΄Ηταν μεγάλη δασκάλα. ΄Όχι μόνο ήξερε να διδάξει ένα κορίτσι να τραγουδάει, αλλά έδινε προσοχή και στο τι θα τραγουδούσε καλύτερα. Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ καλών και μεγάλων δασκάλων Ο καλός εκμεταλλεύεται τα μέσα του μαθητής του, ενώ ο μεγάλος προβλέπει την εξέλιξή του. Η de Hidalgo αντιλήφθηκε ότι θα τραγουδούσα καλύτερα Bellini και Donizetti, εν μέρει διότι το είδος της μουσικής τους με συγκινούσε. Και με προσανατόλισε προς εκείνους». Η Μαρία γράφτηκε, βέβαια, και στην τάξη μελοδραματικής της de Hidalgo. Στη μελοδραματική διδασκαλία της από την de Hidalgo θ’ αναφερόταν συχνά και η ίδια : Διδάχτηκα κινήσεις, όχι ακριβώς ηθοποιία, κυρίως από την de Hidalgo. Τότε, στα δεκατέσσερά μου,, έμαθα για τη συνεχή ροή μιας κίνησης [...] Πώς να παίζω, δηλαδή [πώς να κάνω] ένα βήμα εκεί, να κοιτάζω το κοινό αλλού, πώς να γυρίζω.

Για τον άνθρωπο de Hidalgo έλεγε : «΄Ηταν μάρτυρας όλης μου της ζωής στην Αθήνα, τόσο της καλλιτεχνικής όσο και της οικογενειακής. Θα μπορούσε να πει για μένα περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο, γιατί μαζί της είχα την μεγαλύτερη επαφή και οικειότητα».
Τον πρώτο καιρό η Μαρία πήγαινε στο Ωδείο και χωρίς να μιλήσει σε κανέναν, πάντα κλειστή στον εαυτό της, πήγαινε κατευθείαν σε κάποιο πιάνο και μελετούσε για πολλές ώρες. Παρά την προβληματική όμως εικόνα και την κοινωνική συμπεριφορά της στο Ωδείο η Μαρία «άρχισε προοδευτικά να εξελίσσεται» όπως θυμάται μια συμμαθήτριά της. Παράλληλα, εκτός από την εμφάνισή της που καλυτέρευε, οι τρόποι της γίνονταν μαλακότεροι και οι αντιδράσεις της λιγότερο απότομες. Το καινούργιο της περιβάλλον, η αποδοτική δουλειά με την de Hidalgo και το συλλογικό κλίμα της τάξης άρχισαν να δρούν πάνω της καταπραϋντικά. Κι αυτό της χάρισε μια πρωτόγνωρη ψυχική ευφορία.

Στις ετήσιες εξετάσεις της Ανωτέρας που έγιναν στο Ωδείον Αθηνών την Τρίτη 28 Μαϊου 1940 ενώπιον επιτροπής υπό τον Υποδιευθυντή του Ωδείου Θρασύβουλο Γεωργιάδη η de Hidalgo έγραψε στο σχετικό Πρακτικό εξετάσεων με το χέρι της – όπως έκανε πάντα – τον βαθμό Ι (άριστα) τρείς φορές, για επιμέλεια, πρόοδο και ικανότητα. Στις πρώτες εκείνες εξετάσεις της Μαρίας η δασκάλα της αναφέρθηκε με θαυμασμό. Προσθέτοντας φιλάρεσκα : «Κι όλοι οι καθηγητές που είχαν εναντιωθεί στην πρόσληψή της ήρθαν να με συγχαρούν».

Οι εξετάσεις της Μελοδραματικής έγιναν την Κυριακή 16 Ιουνίου 1940 με την παρουσίαση της όπερας “Suor Angelica” του Puccini. Η εμφάνιση της Μαρίας με το ράσο της ηρωίδας θα μείνει αλησμόνητη σε όσους την είδαν : «Συνήρπασε τους πάντας, όλα και όλες έσβησαν μπροστά της. Κι όλοι στο Ωδείο άρχισαν τότε να μιλούν ακόμα περισσότερο για το φαινόμενο Καλογεροπούλου, άλλοι με γνήσιο θαυμασμό κι άλλοι με φθόνο…».

Η Μαρία Κάλλας φοίτησε στο Ωδείον Αθηνών στα σχολικά έτη 1939-1943 χωρίς τελικά να πάρει δίπλωμα από αυτό. Σ’ αυτό συντέλεσαν αφ’ ενός μεν η υστέρησή της στο να ολοκληρώσει την φοίτησή της στα υποχρεωτικά μαθήματα αφ’ ετέρου δε η μεγάλη επιτυχία που σημείωσε κάθε καλλιτεχνική της εμφάνιση, γεγονός που άνοιγε όλο και περισσότερο τον δρόμο που θα την έφερνε σε λίγα χρόνια στην πιο ψηλή κορυφή της λυρικής τέχνης.

Τα προγράμματα εξετάσεων κατά την φοίτησή της στο Ωδείον Αθηνών έχουν ως εξής :
18 Σεπτεμβρίου 1939, Ωδείο Αθηνών, εισαγωγικές εξετάσεις σχολικού έτους 1939-40 (ακομπανιατέρ ο Γεράσιμος Κουντούρης)
Oberon, “Ocean, thou mighty Monster!” ή Cavalleria Rusticana, “Voi lo sapete, o mamma”.
23 Φεβρουαρίου 1940, Ωδείο Αθηνών, μαθητική συναυλία υπέρ Ταμείου απόρων μαθητών του Ωδείου, ακομπανιατέρ ο Γεράσιμος Κουντούρης
Norma, “Mira, o Norma” με την ΄Αρντα Μαντικιάν
28 Mαϊου 1940, Ωδείο Αθηνών, ετήσιες εξετάσεις Μονωδίας τάξης de Hidalgo, ακομπανιατέρ ο Γεράσιμος Κουντούρης
1. Atalanta, “Care selve”
2. Norma, “Casta diva”
3. Trovatore, [“D’ amor sull’ ali rosee”/ “Tacea la notte placida”]
4. “Elegie” (Duparc).
16 Ιουνίου 1940, Ωδείο Αθηνών, ετήσιες εξετάσεις Μελοδραματικής τάξης de Hidalgo Suor Angelica, ομώνυμος ρόλος, ακομπανιατέρ ο Γεράσιμος Κουντούρης

Στη διάρκεια του σχολικού έτους 1939-40 η Μαρία μελέτησε μεταξύ άλλων και τη σκηνή και άρια κοντσέρτου “Ah, Perfido!” του Beethoven ενώ από όπερες-εκτός από Norma, Trovatore και Aida ίσως μελέτησε και Cenerentola, την οποία η de Hidalgo της έδωσε για να «ελαφρύνει» την φωνή της.

Κατά την διάρκεια των σχολικών ετών 1940-41 και 1941-42 η Μαρία εξακολούθησε να τραγουδάει Norma, Aida και πιθανόν μελέτησε Gioconda και Dido and Aeneas. Επίσης διάφορες άριες, όπως το “Ombra Leggera” απότην Dinorah, μερικές άριες που θα τραγουδούσε στις ετήσιες εξετάσεις, όπως το “La mamma morta” από τον Andrea Chenier και το “Bel raggio lusinghier” από το Semiramide και ίσως το “Qui la voce” από τους Puritani. Φέρεται, επίσης, να τραγουδάει αδιευκρίνιστα Lieder του Schubert και του Brahms και τραγούδια του Pizzetti (Tre canti greci, Il Ballo) του Arditi (Il Bacio) και του Delibes (Les filles de Cadix). Τέλος, εκτός από μερικές Arie antiche μεταξύ εκείνων που η Μαρία μελέτησε αναφέρονται και άριες από τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Bach, τον Μεσσία του Handel, τα Stabat Mater των Pergolesi και Rossini, τo Requiem και την Grosse Messe, KV 427, του Mozart.

29 Μαϊου 1942, Ωδείο Αθηνών, ετήσιες εξετάσεις Μονωδίας τάξεως de Hidalgo (ακομπανιατέρ ο Γεράσιμος Κουντούρης)
1. Grosse Messe, (Mozart, KV 427) Et incarnatus est
2. Andrea Chenier, « La mamma morta »
3. Semiramide, «Bel raggio lusinghier »
4. “Il Ballo” (Pizzetti)
27 Μαϊου 1943, Ωδείο Αθηνών, ετήσιες εξετάσεις Μονωδίας τάξεως de Hidalgo, (ακομπανιατέρ ο Γεράσιμος Κουντούρης)
1. Orfeo ed Euridice, “Che faro senza Euridice » ?
2. Grosse Messe (Mozart, KV 427) Et incarnatus est
3. La Gioconda, «Suicidio »
4. « Il Ballo » (Pizzetti).


Ευχαριστούμε θερμότατα τον συγγραφέα του βιβλίου «Η άγνωστη ΚΑΛΛΑΣ» κ. Νίκο Πετσάλη-Διομήδη και τον εκδότη κ. Θανάση Καστανιώτη για την ευγενική παραχώρηση της άδειας χρησιμοποίησης στοιχείων του βιβλίου που αφορούν την μαθήτρια Μαρία Κάλλας στο Ωδείον Αθηνών.